Bağımlılık nedir?

Bağımlılık belirli bir süreç içinde gelişen; biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutları olan bir sorun alanıdır. Maddelerin beynin haz ve kontrol merkezlerinde hasar meydana getirdiği görülmektedir. Alkol veya madde beyinde zevk yolunu, özellikle mesokortikolimbik dopamin yolunu etkinleştirir ve normal işleyişi değiştirir. Daha fazla dopamin salgılanmasına sebep olur. Bununla birlikte beyinde ödül sistemini etkinleştiren davranışlar da pekiştirilir, böylece kişinin kullanma eğilimi artar.

Kişinin madde kullanması sonucunda beynin nörobiyolojik yapısı değişir. Bununla birlikte zamanla insanı mutlu eden şeyler artık haz vermemeye başlar. Bu durumda bireyler haz alabilmek için madde kullanımına devam edebilir, giderek maddeyi kullanmayı kontrol edememeye başlar. Tolerans ve bağımlılık gelişir. 

Tolerans, beklenen etkiyi görebilmek için giderek daha fazla miktarda madde kullanma gereksinimi olarak tanımlanabilir. 

Bireyler kullanıma devam ettikçe, tolerans geliştikçe, madde kullandıkları zaman artar ve kullanım sıklaşır. Bu durumda kişiler maddeyi kullanmadıklarında mide bulantısı, kusma, terleme, titreme, gerginlik gibi yoksunluk adı verilen belirtileri yaşayabilirler. Madde kullanımı yüzünden hayatlarındaki çeşitli alanlarda sorunlar yaşamaya başlayabilirler. Bir iş fırsatını kaçırmak, işleri düzgün yürütememek, eğitim hayatının aksaması veya ilişkilerinin zarar görmesi söz konusu olabilir. Buna rağmen çeşitli denemelerde bulunsalar da bırakmak mümkün olmaz.

Esrarın etkileri nelerdir?

Esrar kullanımının gevşetici ve rahatlatıcı bir etkisi olduğu bilinmektedir. Kısa süreli bir neşeli olma halini ortaya çıkarabilmektedir. Esrarın ana psikoaktif bileşeni tetrahidrokannabinol (THC)’dür. Araştırmalar ve klinik deneyimler uzun süreli esrar kullanımında aşağıdaki etkilerin ortaya çıktığını göstermektedir:

• Beyinde özellikle ventral tegmental alan (VTA) ve nucleus accumbens bölgelerinde dopamin salınımını etkileyerek bağımlılık mekanizmalarını tetikleyebilmektedir.
• Prefrontal korteks üzerindeki etkileri nedeniyle dikkat, hafıza ve karar verme süreçlerinde bozulmalara yol açabilmektedir.
• Öğrenmede zorluklar, dikkati odaklamada güçlükler, hafıza problemleri ortaya çıkmaktadır.
• Dopaminerjik sistemindeki etkiler nedeniyle psikiyatrik hastalıkların bazen geçici bazen de kalıcı olarak tetiklenmesine sebep olmaktadır.
• Esrar kullanılmadığında sinirlilik, huzursuzluk gerginlik, uykusuzluk, motivasyonsuzluk, şüphecilik gibi belirtiler ortaya çıkabilmektedir.

Demotivasyon sendromu: uzun süreli esrar kullanımında ortaya çıkan bir tablo olabilmektedir. Kişinin harekete geçmek için motive olabilmekte zorlanma yaşadığı, ilgi alanlarına veya sorumluluklarına yönelik girişim gücünde belirgin azalma yaşadığı bir durumdur. Uzun süreli esrar kullanan kişilerin hedef belirlemede isteksizlik yaşadıkları, iş veya okul gibi sorumluluklardan kaçındıkları, sosyal ilişkilere karşı ilgisizlik oldukları, kimseyle görüşme isteği taşımadıkları görülebilmektedir. Günlük yaşam aktivitelerine karşı bir kayıtsız ve ilgisiz olma hali ortaya çıkabilmektedir. 

Geçiş maddesi (Gateway drug): Biyolojik olarak beyinde ortaya çıkan etkiler, sosyal ilişkilere olan etkiler ve yol açtığı psikolojik sorunlar sonucunda esrar kullanan kişilerin çoğunlukla başka maddeleri denemeye daha yatkın oldukları görülmektedir. Esrar kullanımıyla birlikte oluşan sosyal çevre, ilerleyen süreçte kişilerin farklı maddeleri denemesine zemin hazırlayabilmektedir.

Esrar dünya genelinde en yaygın kullanılan uyuşturucu olarak belirtilmektedir. UNODC, Dünya Uyuşturucu Raporu’na göre 2022 yılında dünyada yaklaşık 228 milyon kişinin son bir yıl içinde esrar kullandığı tahmin edilmektedir.

Esrar dünyada olduğu gibi Türkiye’de de en yaygın kullanılan yasa dışı madde olarak görülmektedir. Uyuşturucu ile ilgili suçlara karışan bireylerin büyük bir kısmı, ilk olarak esrar kullanımıyla madde kullanımına başlamaktadır.

2024 Türkiye Uyuşturucu Raporu’na göre, esrar uyuşturucuya bağlı yakalanmalarda en sık rastlanan maddedir.

Uzun süredir esrar kullanan bireyler esrarı nasıl bırakabilir?

Uzun süreli esrar kullanımı, biyolojik, psikolojik ve sosyal açılardan etkiler yaratır. Bu nedenle, bırakma süreci de sadece “maddeyi bırakmak” değil, aynı zamanda yeni bir yaşam tarzı inşa etmek anlamına gelir. Bu süreçte psikoterapi, bireyin kendini yeniden tanımasına, duygularını düzenlemesine ve anlamlı bir yaşam kurmasına yardımcı olabilir:

• Kullanım sıklığı, miktarını takip etmek
• Kullanma nedenleri üzerine düşünmek: “Ne zaman kullanıyorum?”, “Kullanmadan önce ne hissediyorum?”, “Kullandıktan sonra nasıl etkiler ortaya çıkıyor?” “Kullanmanın yaşamımda nasıl bir yeri var?”
• Kullanımı tetikleyen durumları takip etmek: ortam, alışkanlıklar, sosyal çevre.
• Yoksunluk belirtileri: Kişiler esrar kullanmadıklarında huzursuzluk, uykusuzluk, iştah değişiklikleri, odaklanma güçlüğü gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Bu belirtilerin zamanla azaldığı görülmektedir ancak zorlayıcı bir süreçte destek almak faydalı olacaktır.

Psikoterapide esrar kullanımı üzerine destek sağlanıyor mu?

Pek çok psikoterapi ekolü ve bağımlılık odaklı program, esrar kullanımı konusunda bireylere destek sağlamaktadır. Bilişsel davranışçı terapi, motivasyonel görüşme, şema terapi veya psikodinamik ekol ile bağımlılık sorunları üzerine çalışılmaktadır.

Bağımlılığı ortaya çıkaran etkenler, bağımlılık döngüsü, esrar kullanımın geçmiş yaşantılarla ve travmatik deneyimlerle etkisini ele almak, yaşam değişiklikleri yapmak bu süreçte etkili olabilmektedir. 

Kendine Destek Grupları : Türkiye’de 12 Adım programları (Adsız Narkotikler (NA), Yeşilay Danışmanlık Merkezleri, AMATEM bağımlılık alanında destek vermektedir.

Bunun yanı sıra bağımlılık alanında çalışan uzman psikologlar bireysel psikoterapi desteği sağlamaktadır.

Yararlanılan Kaynaklar

1. Amerikan Psikiyatri Birliği (2013). Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, Beşinci Baskı (DSM-5). (Çev. ed.: E Köroğlu). Ankara, Hekimler Yayın Birliği, 2013.
2. Butcher, J. N., Mineka, S., & Hooley, J. M. (2013). Anormal psikoloji. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
3. Ögel, K. (2017). Bağımlılık ve tedavisi temel kitabı. İstanbul: Yalın Yayıncılık, 4(13), 2020.
4. Yeşilay. (2023). Bağımlılık nedir? Yeşilay. https://www.yesilay.org.tr

Bilgi almak ve randevu oluşturmak için iletişime geçebilirsiniz.